با سلام.

به سایت خانه و خاطره خوش آمدید.

 

العباس بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف

(زاده 56 قبل هجری تا 28 یا 32 هجری قمری / زاده 569 میلادی، وفات در 653 یا 657 میلادی و در سن 84 یا 88 سالگی)

العباس بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف؛

 

عباس ابن عبدالمطلب عموی محمد پیام آور اسلام

گفته میشود عبدالمطلب بن هاشم چهار پسر داشت بنامهای ابوالفضل عباس، عبدالله، ابوطالب و حمزه. ابوالفضل عباس برادر ناتنی عبدالله پدر محمد پیمبر مسلمانان، از تاجران و ضراب ثروتمند عرب از قبیله قریش در مکه بود که سه سال قبل از واقعه عام الفیل(حدود 570 میلادی) در مکه بدنیا آمده بود و مادرش، نُتیله، دختر حباب بود.

 

خلفای بنی عباسی از نوادگان عباس بن عبدالمطلب

عباسیان که از نوادگان عبدالله پسر عباس بن عبدالمطلب هستند، نام خود را از او گرفته‌اند. همسر عباس ام الفضل یا لبابه(ام الفضل لبابه بنت الحارث بن حزن، معروف به لبابه بزرگ، خواهر ام المومنين سيده ميمونه بنت حارث زوجه رسول الله عليه السلام) نام داشت. عباس و ام الفضل یازده یا دوازده فرزند داشتند. پسرانشان بترتیب سنی عبارتند از: فضل بن عباس، عبدالله بن عباس، عبیدالله بن عباس، قثم بن عباس، عبدالرحمن بن عباس، معبد بن عباس، حارث بن عباس، کثیر بن عباس، عون بن عباس، تمام بن عباس، و دخترانشان عبارتند از: آمنه و صفیه.

 

عباس قبل از مسلمانی

در دوران قبل از اسلام منصب سقایت (آب‌رسانی) زایران کعبه توسط ابوطالب پدر علی، امام اول شیعیان، اداره میشد ولی بعلت تنگدستی بعدی ابوطالب این منصب به برادرش عباس واگذار شد. بعد از فتح مکه در 8 هجری/630 میلادی، اداره سقایت زایران کعبه توسط عباس عموی پیمبر نیز مورد تایید پیامبر اسلام قرار گرفت و او تا آخر عمرش عهده دار این منصب بود.

 

عباس و ابوسفیان جزو اسیران جنگ بزرگ بدر (2 ه.ق)

عباس عموی پیمبر و امام علی، در جنگ بزرگ بدر که در 2 هجری اتفاق افتاد بهمراه دیگر سران مکه و دو برادرزاده اش با سلاح در برابر مسلمانان جنگید و به اسارت افتاد ولی طبق سنتی که آنروزها محمد پیغمبر مسلمانان بنیادش نهاد اسیران میتوانستند با پرداخت فدیه و پول، آزادی خود را بخرند. عباس بخاطر خصلتهای ذاتی خود و از آنجاییکه در دوران قبل و بعد از اسلام و تا بهنگامیکه هنوز مسلمان نشده بود به نزول خواری (ربا خواری) نیز مشغول بود بعد از اسارت ادعا میکرد که مال و منات ندارد ولی برادرزاده اش محمد پیمبر مسلمانان به او فهماند که از همه چیز خبر دارد. عباس در نهایت مجبور شد با پرداخت 12 هزار درهم(هر اسیر 4 هزار) آزادی خود و دو برادرزاده اش را بخرد.

 

عباس بن عبدالمطلب و ابوسفیان در روایات تاریخ طبری

محمدبن جریر طبری در تاریخ طبری، از زبان پسرش ابن عباس نقل میکند: وقتی عباس بن عبدالمطلب- بعد از اسارت- به مدينه رسيد، پيامبر خدا(صلی الله عليه وسلم) بدو گفت: تو كه مالداری، فديه خودت و دو برادر زاده ات عقیل بن ابی طالب و نوفل بن حارث و هم پیمانت عتبه بن عمرو را بپرداز. عباس گفت ای پیمبر خدای، من مسلمان بودم اما قوم مرا به نارضا آوردند. پیمبر گفت خدا اسلام ترا بهتر داند، اگر آنچه میگویی راست باشد خدایت پاداش میدهد اما ظاهر كار تو بر ضد ما بوده است و بايد فديه خويش را بپردازی. و چنان بود که بیست اوقیه طلا از عباس به دست پیمبر افتاده بود. عباس گفت ای پیمبر خدا آنرا پای فدیه من محسوب دار. پیمبر گفت نه، این چیزی است که خدا عزوجل به ما داده است. عباس گفت مرا مالی نیست پیمبر گفت مالی که هنگام برون شدن از مکه به نزد ام الفضل(همسرش) دختر حارث نهادی و هیچکس جز شما نبود و گفتی اگر در این سفر تلف شدم فلان مقدار از آن فضل باشد و فلان مقدار از آن عبدالله(راوی خبر طبری) باشد و فلان مقدار از آن قثم باشد و فلان مقدار از آن عبیدالله باشد چه شد؟ عباس گفت قسم به آنکه ترا به حق فرستاد هیچکس اینرا جز من و او(زنش ام الفضل) نمیدانست و دانستم که پیمبر خدایی، آنگاه عباس فديه خويش و دو برادر زاده و هم پيمان خود را بداد.

 

گویند: عمرو بن ابی سفیان جزو اسیران بدر بود، به ابوسفیان گفتند فدیه عمرو(پسرت) را بپرداز. ابوسفیان گفت هم خونم برود و هم مالم، حنظله(پسر دیگرم) را کشتند عمرو را نیز به فدیه آزاد کنم، بگذارید هرچه میخواهند نگاهش بدارند. و عمرو همچنان در مدینه محبوس بود تا سعد بن نعمان بن اکال که پیری کهنسال از بنی عمرو بن عوف بود در حج گزاری توسط ابوسفیان اسیر شد و پیمبر ناچار شد عمرو پسر ابوسفیان را آزاد کند تا پیر کهنسال نیز آزاد شود.(تاریخ طبری، با ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج3، ص 979 و 979) البته برخی شرکت عباس در غزوه بدر را چنین توجيه کرده‌اند که گویا او مجبور بوده در جنگ بدر شرکت داشته باشد در حالیکه بودند دیگر سران مکه که با پرداخت پول به دیگران و فرستادنشان به جنگ، میتوانستند خود را از شرکت در جنگ معاف کنند، اما غباس ابن کار را نکرد.

 

عبدالله بن عباس معروف به ابن عباس، دومین فرزند بزرگ عباس عموی پیامبر در ادامه گوید: شبی که قوم از بدر بازگشته بود و اسیران در محوطه محبوس بودند پیمبر را خواب نبرد و یاران گفتند چی شد که ترا خواب نمی برد؟ پیمبر فرمود ناله عباس را می شنوم. پسر عباس در ادامه گوید آنکه عباس را به روز بدر اسیر کرد ابوالسیر کعب ابن عمرو بود، و عباس مردی تنومند بود و پیمبر به ابوالسیر گفت عباس را چگونه اسیر کردی. ابوالسیر پاسخ داد ای پیمبر مردی که هرگز او را ندیده بودم و دیگر ندیدم و شکلش چنین و چنان بود مرا کمک کرد. پیمبر صلی الله علیه وسلم فرمود فرشته ای به تو کمک کرد.(تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج3، ص 980 تا 981)

 

قضیه ربا خواری ابوالفضل عباس بن عبدالمطلب ؛ تحريم ربا در اسلام در 4 مرحله

در مورد ربا خواری ابوالفضل عباس بن عبدالمطلب گفته میشود: اولا اگر ربایی در مورد عباس عموی پيامبر مطرح باشد، مربوط به زمان جاهليت است و يا مربوط به زمانی است كه هنوز حكم حرمت ربا نازل نشده بود. همچنین يعقوبی در تاریخ یعقوبی(1) خطبه پيامبر- صلی الله عليه و آله- را در حجه الوداع بيان كرده است. در قسمتی از اين خطبه آمده است: و هر ربایی كه در جاهليت بود، زير پای من نهاده است و نخستين ربایی كه فرو می نهم ربای عباس بن عبدالمطلب است.(تاريخ يعقوبی، از الیعقوبی، ترجمه محمد ابراهيم آیتی، تهران، مركز انتشارات علمی و فرهنگی، 1362، ج1، ص 505.)

 

اين عبارت نشان دهنده اين است كه اگر ربا در مورد عموی پيامبر مطرح بوده اين مربوط به زمان جاهليت بوده است و اصولا تحريم ربا در اسلام، و آن هم در طی 4 مرحله صورت گرفت. در اين رابطه مجتهد شبستری مینويسد: تحريم ربا در اسلام در چهار مرحله مختلف انجام شده است. اولين بار در آيه 39 سوره روم كه ربا خواری را در پيشگاه الهی امری ناپسند و غيرمقبول می داند. دومين مرحله در آية 161 سوره نساء كه از عادات ربا خواری يهوديان به شدت انتقاد می كند. در سومين مرحله ربا حرام شد(آل عمران/130.)، اما مخصوص نوعی خاص از آن، یعنی ربای فاحش بود. در مرحله چهارم با یک فرمان اكيد الهی هرگونه ربا خواری تحريم گرديده است.(آل عمران/130 و بقره/278 و 279 و: طباطبایی، الميزان، ج اول، تفسير آيات فوق.) هم چنین در تاريخ طبری آمده است: پيامبر- صلی الله عليه و آله- در حجة الوداع فرمود: .... رباها از ميان رفت فقط به سرمايه خود حق داريد، ربای عباس بن عبدالمطلب هم از ميان رفت.(الرسل و الملوك یا تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاينده، تهران، انتشارات بنياد فرهنگ ايران، 1352، ج4، ص 1377.) اين نكته نيز نشان دهنده اين است كه ربا در اسلام تحريم شده و ربای عباس نيز ديگر وجود ندارد.

 

تقیه و چگونگی اسلام آوردن ابوالفضل عباس بن عبدالمطلب

در مورد اسلام آوردن ابوالفضل عباس بن عبدالمطلب، خالق تقیه عباسی(پنهان داشتن دین و مرام خود در مقابل دشمن؛ مصلحت اندیشی) گفته میشود ابو رافع که در آن روزها غلام عباس بود و بعدها از ياران رسول خدا و اميرمومنان گرديد، می‏گويد: آن روزها نور اسلام، خانه عباس را روشن کرده بود. عباس و همسرش امّ الفضل و من اسلام پذيرفته بوديم، ولی از ترس محيط، ايمان خود را پنهان می‏داشتيم. هنگامی که خبر مرگ دشمنان اسلام در جنگ بدر در مکه منتشر شد، ما فوق العاده خوشحال شديم(اینان خود در آن جنگ شرکت داشتند)، ولی قريش و هواداران آن‏ها سخت مضطرب و ناراحت شدند.(فروغ ابديت، ج 1 ، ص 516؛ تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده)

 

و در همین کتاب فروغ ابديت، آمده که داستان شرکت عباس عموی پيامبر در غزوه بزرگ بدر از مشکلات تاريخ است. عباس از کسانی است که در اين جنگ اسير مسلمانان گرديد. او از طرفی در اين نبرد شرکت می‏کند، از طرف ديگر در پيمان عقبه مردم مدينه را برای حمايت از پيامبر دعوت می‏کند. راه حل همان است که غلام او ابو رافع می‏گويد: وی از کسانی بود که مانند برادرش ابوطالب(پدر امام علی)، به آيين توحيد و رسالت برادرزاده ‏اش(محمد پیمبر مسلمانان) ايمان قطعی داشت، ولی مصالح روز اقتضا می‏کرد که ايمان خود را پنهان بدارد و از اين طريق پيامبر را کمک کند و از نقشه‏های شوم قريش آگاه سازد. چنان‏ که در جنگ اُحد نيز اين کار را انجام داد. وی نخستين کسی بود که پيامبر را از نقشه و حرکت قريش آگاه ساخت.(فروغ ابدیت، ص516- 517.)

 

می‌گویند عباس به دلیل معجزه و پیشگویی‌‌ای که از رسول خدا مشاهده کرده بود، اسلام آورد و به مکه بازگشت و از آن زمان تا فتح مکه به عنوان نیروی اطلاعاتی ایفای نقش کرد. هرگاه مشرکان قصد جنگ با پیامبر خدا را داشتند، وی با فرستادن نامه، به پیامبر خبر می‌داد. عباس عموی پیامبر در سال هفتم پس از هجرت، میمونه 30 یا 36 ساله، خواهر همسرش، لبابه بنت حارث یا ام الفضل، را به همسری محمد، برادرزاده اش درآورد. و در سال بعد و در جریان فتح مکه در 20 رمضان 8 هجری/630 میلادی، عباس جهت استقبال از رسول خدا به بیرون مکه رفت و در همین حال بود که اسلام آوردن عباس عموی پیامبر مسلمین برملا شد، او در هنگام ورود پیامبر خدا به شهر، سپاه مسلمین را همراهی کرد. غباس همچنین در غزوه حنین که بعد از فتح مکه اتفاق افتاد شرکت داشته و شجاعانه در کنار مسلمانان با دشمنانشان جنگید. با این حال، نوادگان عباس که به بنی‌عباس معروف شده‌اند، بیشترین ستم را علیه خاندان پیامبر روا داشته‌اند. نقل است که جبرییل از سوی خداوند فرود آمد و از ظلم و ستم بنی عباس نسبت به خاندان پیامبر خبر داد. رسول خدا نیز هنگامی که عباس را دید، او را از ستم نوادگانش مطلع نمود.

 

قضیه اختلاف عباس بن عبدالمطلب با امام علی(ع)

اما درباره اينکه عباس ابن عبدالمطلب در کنار امام علی(ع) بود و يا با وی اختلاف داشت يا نه؟ بايد گفت: از متون شیعی چنین استنباد می‌شود که ايشان با امام علی(ع) مشکلی نداشت حتی وی بعد از رحلت رسول خدا با خلافت ابوبکر و جريان سقيفه مخالف بود. به گونه ای که عباس ابن عبدالمطلب از علی(ع) خواست که دست برادرزاده خود را به عنوان بيعت بفشارد.(اسد الغابه فی معرفها الصحابه، ص 110 - 113.). البته در برخی متون اهل سنت آمده است که عباس ابن عبدالمطلب با علی(ع) اختلاف مالی داشته است، و یا بنا بگفته ابو رافع، غلام عباس ابن عبدالمطلب: نزد ابوبکر بودیم که خبر شد عباس و علی(ع) بر سر میراث پیامبر منازعه می کنند. عباس به ابوبکر گفت: من عمو و وارث پیامبرم، ولی علی نمی گذارد که وصی پیامبر در ترکه او باشم. ابوبکر گفت: آیا به یاد نمی آوری وقتی پیامبر فرزندان عبدالمطلب را گرد هم آورد و به شما گفت: چه کسی وزیر و وصی و خلیفه من می شود و ...؟ و هیچ کدام از شما غیر از علی قبول نکرد و پیامبر به علی فرمود: تو آن شخصی. پس عباس به ابوبکر گفت: پس چرا تو در جایش نشسته ای؟ ابوبکر به عباس گفت: بنی عبدالمطلب ما را معذور دارید.(طبرسی، در الإحتجاج، ج1، ص116ـ117 و بنقل از موسسه ذکر در قم.)

 

عباس بن عبدالمطلب و غصبی بودن خلافت ابوبکر

همچنین در مورد استدلال های عباس بن عبدالمطلب بر غصبی بودن خلافت ابوبکر، گفته میشود از آنجاییکه در ميان بزرگان مسلمانان، عباس بن عبدالمطلب عموى حضرت رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم از موقعيت بالايى برخوردار بود میبایستی به طريقى او را به امر بيعت با خليفه متقاعد مى ساختند. بنابراين دو شب پس از رحلت رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم ابوبكر به همراه عمر و ابوعبيده و مغيره بن شعبه راهى خانه عباس شدند و ابوبكر ماجراى خلافت خويش را بيان كرد و از او خواست كه از سايرين تبعيت كند سپس به او نيز وعده ها داد. عباس در جواب او چنين گفت : تو اى ابوبكر، اگر اين امر را به واسطه نزديكى به پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم به دست آوردى؟ كه در واقع حق ما را تصاحب كرده اى. اگر با راى و اجماع مسلمانان به خلافت رسيدى كه ما نيز از مومنان هستيم و ما به خلافت تو رضايت نداريم. و اما آنچه را كه مى خواهى به من و فرزندانم بدهى، اگر حق خلافت به تو اختصاص دارد كه براى خود نگهدار، اما اگر حق مومنان است كه مسلما تو را در بخشش آن حقى نيست. آنان وقتى كه چنين ديدند از نزد عباس ناميدانه خارج شدند.(شرح نهج البلاغه، از ابن ابى الحديد ج 1، ص 220)

 

عباس ابن عبدالمطلب در طول حیاتش بعد از فتح مکه و جهانگشایی مسلمانان بجز منصب سقایت زائران کعبه هیچگونه مسئولیت اداری نداشته و در اواخر عمر دچار نابینایی شد و حدود سال 32 هجری و در سن 88 سالگی در مدینه درگذشت و او را در قبرستان بقیع به خاک سپردند.

 

پی نوشت: (1)- تاریخ یعقوبی، از قدیمترین تاریخ‌های عمومی به زبان عربی، نوشته احمدبن ابی یعقوب بن جعفربن وَهْب بن واضح یعقوبی است. این کتاب خلاصه‌ای است از تاریخ جهان از آغاز تا میانه‌های قرن سوم قمری است که نکات آشکاری در مورد سازمان اداری و تشکیلاتی حکومت‌های سده 2 و سده 3 قمری را روشن می‌کند. منشی گری و کاتب بودن یعقوبی به او کمک کرد تا اطلاعات گرانبهایی را در کتاب خود بگنجاند. ویژگی آشکار تاریخ یعقوبی یاد سرگذشت امامان شیعه است. او به مناسبت ذکر وفات ائمه، خلاصه‌ای از سرگذشت و سخنان آنان را تا امام علی النقی آورده است.

 

 

دیگر منابع جستار عباس بن عبدالمطلب:

- اسدالغابه فی معرفها الصحابه،‌ ج 3، ص 164.

- اعیان الشیعه،‌ ج 7، ص 418.

- قاموس الرجال، ‌ج 6، ص 15.

- بحارالانوار، ج 28، ‌ص 48. ‌

- سفینه البحار، ج 6، ص 113.

منابع:

- سایت "شبکه ملی مدارس" یا "دانشنامه رشد.آی ار" یا " daneshnameh.roshd.ir".

- سایت "اندیشه قم.کام" یا " andisheqom.com".

- سایت " vaezoon.ir".

- سایت " 3sk.tv ".

 

 

(پژوهش، گردآوری، تدوین و پیرایش از رضا زینتی- سروش آذرت- / 16 اردیبهشت ماه 1393 / 6 مه 2014 میلادی)

 

.................. ................. ............... ............... ...........

 

با تشکر از سایت "شبکه ملی مدارس" یا "دانشنامه رشد.آی ار" یا " daneshnameh.roshd.ir"، و از سایت "اندیشه قم.کام" یا " andisheqom.com"، و از سایت " vaezoon.ir"، و از سایت " 3sk.tv "، / سایت خانه و خاطره/ رضا زینتی(سروش آذرت)/ 15 اردیبهشت ماه 1393 / 5 مه 2014 میلادی/