با سلام.

به سایت خانه و خاطره خوش آمدید.

 

زید بن علی (از 78 تا 121 ه.ق)

 

مرقد زید بن علی در خرم آباد؛

 

زید بن علی بن الحسین(ع) بن علی بن ابی طالب(ع) مشهور به زید شهید عموی امام صادق(ع)

زید، پدر یحیی بن زید، پس از امام باقر- علیه السلام- بزرگترین فرزند امام سجاد- علیه السلام- به زهد و فضل، علم و ورع و سخاوت و شجاعت معروف بود. شیخ مفید از ابوالجارود و زیاد بن منذر روایت كرده است كه گفت: وارد مدینه شدم و از هر كس در مورد زید پرسیدم، پاسخ داد او حلیف القرآن است، یعنى پیوسته مشغول قرائت قرآن مجید است. او به منظور احقاق حق و بازگرداندن خلافت به صاحبان اصلى آن، یعنى اهل بیت- علیم السلام- با شمشیر قیام كرد و همین خروج و قیام مسلحانه سبب شد عده اى گمان كنند كه او مردم را به خود دعوت مى كند؛ حال آنكه هدف او احیاى حكومت اسلامى به رهبرى ائمه هدى- علیهم السلام- بود.

 

قیام زید بن علی در کوفه (120 تا 121 ه.ق) ؛ یوسف بن عمر ، حاکم کوفه قاتل زید بن علی(ع)

زید بن على در تاریخ چهارشنبه، اول صفر سال 120 هجرى قیام خود را آغاز كرد. سبب قیام وى بنا به نقل شیخ مفید این بود كه وى براى شكایت از خالد بن عبدالملك بن حرث، والى مدینه، نزد هشام بن عبدالملك- خلیفه اموى- رفت و مدتى در شام بود تا با وى ملاقات كند؛ ولى او اجازه ملاقات نمى داد. زید هر بار نامه مى نوشت و مطلب خود را در آن ذكر مى كرد؛ ولى هشام در پایان نامه و در پاسخ او مى نوشت كه باید به سرزمین خود مدینه برگردد. اما زید ابا مى كرد تا آنكه هشام او را نزد خود خواند و گفت : شنیده ام كه در آرزوى خلافت هستى؛ اما تو شایسته این مقام نیستى؛ زیرا مادرت كنیزكى بیش نبود! وى در پاسخ گفت: مادر اسماعیل، پسر ابراهیم نیز كنیز بود؛ ولى خدا او را به پیامبرى برگزید و پیامبر ما را از صلب او بیرون آورد.

 

سخنانى بین زید و هشام، رد و بدل شد تا اینكه هشام خشمگین شد و دستور داد زید را اخراج كنند. ماموران، وى را به جانب مدینه فرستادند تا از مرزهاى شام خارج شود. پس از جدا شدن ماموران، زید به عراق آمد و در كوفه مردم با او بیعت كردند.

 

یوسف بن عمر ثقفى كه از طرف هشام، حاكم عراق بود، با وى نبرد كرد؛ ولى اطرافیان زید از او روى گردان شده، زید را تنها گذاشتند. زید با جماعت اندكى تا شب نبرد كرد و شب هنگام به واسطه شدت جراحات وارده به شهادت رسید. جنازه او را در كف نهر آبى دفن كردند و روى قبر او را پر از خاک و گیاه كرده، آب نهر را روى آن جارى ساختند تا از دید دشمن پنهان بماند؛ ولى خالد، حاكم مدینه مطلع شد و قبر را شكافته، سر زید را از بدن جدا كرد و براى هشام فرستاد. به دستور هشام، بدن زید را برهنه به دار كشیدند و پس از مدتى جنازه اش را سوزانده، خاكسترش را بر باد دادند. زید بن على بن الحسین (عهما) بنا به روایتى در تاریخ سوم صفر به شهادت رسید.

 

امام صادق (ع) پس از آنكه بوسیله نامه اى از شهادت عموى خود مطلع شدند، گریستند و فرمودند : إنّا لله و إنّا إلیه راجعون! از خداوند به خاطر مصیبت عمویم زید اجر و مزد مى طلبم! زید، عموى خوبى بود و براى دنیا و آخرت ما سودمند بود. بخدا قسم كه عمویم شهید از دنیا رفت مانند شهدایى كه در خدمت رسول خدا و على و حسن و حسین- صلوات الله و سلامه علیهم- شهید شدند! و بروایتى هزار دینار از اموال خود را بین خانواده كسانى كه در راه یاورى وى شهید شده بودند تقسیم نمود. زید بن علی هنگام شهادت 42 سال داشت و مقبره او در کوفه است. پس از او فرزندش یحیى نیز در سال 125 هجرى در اوایل سلطنت ولید بن یزید بن عبدالملك خروج كرد و او نیز به شهادت رسید.

 

مرقد زید بن علی در خرم آباد

مرقد زیدبن على(ع) در محله‌اى به همین نام، در غرب مسجد جامع خرم‌آباد و در مرکز بازار روز این شهر واقع شده است. حریم مقبره شش هزار متر مربع وسعت دارد که در گذشته گورستان بوده است. در میان این زمین، مقبره‌اى وجود دارد که آیات و کلمات مقدس را با خط نسخ و به طور برجسته بر آن نقش کرده‌اند. روى لبهٔ‌ شرقى مقبره، نام استادکار نجار و تاریخ احداث آن آمده است. بناى کنونى مقبره به سال 1307 هجرى قمرى مربوط مى‌شود. بر اساس سنگ نبشتهٔ که به خط کوفى است، بنای این مقبره در سال 404 هجرى قمرى به فرمان بدر بن حسنویه ساخته شده و به زید بن علی بن حسین بن علی بن ابیطالب(ع) تعلق دارد. تمام بنای امام زاده زید بن علی خرم آباد از آجر ساخته شده است. صندوقى چوبى و قهوه‌اى رنگ با نقوش زیباى کنده‌کارى شده، روى قبر جاى گرفته است. در هر دو گلدستهٔ مقبره نیز پله‌هایى براى رفتن به پشت‌بام کار گذاشته شده‌اند. مقبره دارای دو گلدسته مدور آجری در دو طرف می باشد که با کاشیهای زیبائی که کلماتی مقدس بر آن نوشته شده مزین گردیده است. درب اصلی حرم از چوبی مخصوص و به شکل زیبایی ساخته شده و آیات و کلمات مقدس با خط نسخ و به طور برجسته بر آن نقش گردیده است.

 

.................. ................. ..............

 

زید بن علی

(97 یا 98 الی 121 ه.ق)

 

زید پسر امام زین العابدین سجاد(ع) و حورا کنیزی از سند

زید بن علی بنابر قول برخی از تاریخ نگاران و از جمله ابن عساکر (وفات 571 ق.) در سال 78 قمری به دنیا آمد. تاریخ نگار دیگری به نام احمد محلی (وفات 652 ق.) سال تولد او را 75 قمری می داند. شیخ مفید نیز قول ابن عساکر را پذیرفته است. روز ولادت زید معلوم نیست. وی از مادری به نام حورا به دنیا آمد. او کنیزی با نجابت و از اهالی سند بود که مختار بن ابی عبیده ثقفی او را خرید و به امام سجاد(ع) اهدا کرد که زید فرزند اول او بود.

 

زید ملقب به حلیف القرآن ، شهید و زیدالازیاد

زید کم کم مراحل رشد و ترقی را نزد پدرش طی کرد. او در خانه ای پرورش یافت که میراث نبوت را بر دوش می کشید. پدرش امام زین العابدین سجاد (ع) از تابعین و سادات و از بزرگان دینی و علمی بود. امام زین العابدین سجاد(ع) همیشه به فقرا و مساکین انفاق می کرد. او به علت کثرت عبادات زین العابدین نامیده شده بود و به خاطر کثرت سجده، به سجاد ملقب شد. زید در چنین فضایی رشد و نمو یافت و به لقب های حلیف القرآن، شهید و زیدالازیاد مفتخر شد. کنیه او ابوالحسین بود چون فرزندی به نام حسین داشت.

 

زید مردی با ایمان ، عارف ، عالم و درست کار بود

زید دارای شخصیتی ممتاز و برجسته بود که از زبان پیامبر اعظم(صلی الله علیه وآله وسلم) از وی تعریف کرده و سرافرازی، ارج مندی و دلاوری وی را ستوده اند. پیشوایان دینی و امامان ، نام زید را به نیکی برده و از وی تمجید نموده اند. مقام علمی زید آن قدر معروف و مسلم بود که او را از علمای آل محمد(ص) و یا از فقهای اهل بیت شمرده اند. امام صادق(ع) درباره اش فرمود: خدا زید را رحمت کند؛ او عالمی درست گفتار بود. امام رضا(ع) نیز از مقام زید تجلیل و ستایش می فرماید: او از علمای آل محمد(ص) بود. امام صادق(ع) در جای دیگر نیز زبان به توصیف زید می گشایند و از او با عظمت و نیکی یاد می کند و می فرماید: او مردی با ایمان عارف و عالم و درست کار بود.

 

از این رو، علمای بزرگ و صاحب نظران علم رجال و حدیث، مقام علمی زید را با عباراتی محکم و رسا بیان کرده اند و او را به منزله یکی از شخصیت های فقهی، تفسیری و علمی آل محمد(ص) ستایش نموده اند. زید، قهرمان گفتار و دارای فصاحت بیانی قوی بود و در مقام سخن، از بهترین فصحای عرب شناخته می شد. درباره او نوشته اند: زید زبانی شیرین و بیانی محکم داشت و متخلق به کلام روان بود.

زید بن علی از دیدگاه بزرگان شیعه

شیخ طوسی در الفهرست، از عمروبن موسی وجهی که از روات است، نقل می کند که گفت: هیچ کس را در تشخیص آیات قرآن از ناسخ و منسوخ و برگرداندن متشابه آن به محکم، چون زید بن علی(ع) ندیدم. شیخ حرّعاملی نیز می گوید: ما گروه شیعه امامیه درباره زیدبن علی سخنی جز خیر و خوبی ابراز نمی کنیم و روایاتی که از امامان ما درباره عظمت مقام زید رسیده بسیار است. علامه امینی از فضایل و مناقب او دفاع می کند و میگوید: او یکی از برجسته ترین علمای اهل بیت بود. فضایل و کمالات از هر طرف او را احاطه کرده بود. علم از او چون آب چشمه می جوشید. بزرگان زیادی درباره زید اظهار نظر کرده اند. دانشمندان بزرگ شیعه از جمله شیخ مفید در الارشاد، خزار قمی در کفایه الاثر، نسابه معروف عمری در المجدی، ابن داوود در رجال، شهید اول در قواعد، استرآبادی در رجال، علامه مجلسی در مرات العقول، میرزای نوری در خاتمه مستدرک و شیخ مامقانی در تنقیح المقال درباره قیام زید نوشته اند که دعوت زید الهی و جهادش فی سبیل الله بود.

 

زید بن علی از دیدگاه علمای اهل سنت

علما و پیشوایان بزرگ اهل سنت مانند ابن حجر، ذهبی، ابن تیمیه، هیثمی و ابن شبه در تجلیل از مقام شامخ علمی زید می گویند: زید بن علی از شخصیت های بزرگ علمی خاندان نبوت و برجسته ترین عالم و فقیه آنان بود. ابوحنیفه با مشارکت در قیام زید و کمک مالی به آنان درباره زید و مقام علمی او با جمله رسا یاد می کند و می گوید: زید را چون دودمانش دیدم (در عظمت و علم)، ولی در عصر او، کسی را داناتر و حاضرجواب تر و خوش بیان تر از او ندیدم. او در گفت گو با قاطعیت سخن می گفت.

 

قیام زید بن علی (121 ه.ق) برای خونخواهی حسین(ع)

زید مورد حمایت برادرش امام محمد باقر(ع) و برادرزاده اش جعفربن محمد(ع) بود. امام باقر(ع) درباره برادرش زید فرمود: او بزرگ خاندان خویش و خون خواه شهیدان آل محمد(صلی الله علیه وآله وسلم) است. زید نیز خودش خونخواهی سرور شهیدان امام حسین(علیه السلام) و یاران بزرگ وارش را یکی از دلایل قیام خود معرفی می کند و اهداف خود را چنین برمی شمارد: من بر ضد آنانی که با جدم حسین(ع) جنگیدند، قیام کرده ام. همین مطلب را شیخ مفید نیز تأیید می کند و می نویسد: هدف او خونخواهی امام حسین(علیه السلام) بود. علامه مجلسی هم همان مطلب را می نویسد: زید امر به نیکی و نهی از بدی می کرد و نیز از برای انتقام خون امام حسین(ع) خروج نمود.

 

پسران زید بن علی

1- عیسی بن زيد: عیسی در محرم سال 109 قمری به دنيا آمد. لقب او موتم الاشبال و كنيه اش ابویحیی و ابوالحسين بود. عیسی مردی زاهد و شجاع به شمار می آمد كه سراسرعمر او به مبارزه گذشت و در جنگهای علويان، از افسران شجاع به شمار می رفت. وی در سال 169 قمری درگذشت و هنگام شهادت پدرش زيد، دوازده سال داشت و مادرش نيز كنيز بود. علت نام گذاری ايشان به عیسی، به جهت تولدش در دير نصارا و در شب تولد حضرت عیسی (علیه السلام) بود كه در مسير رفتن زيد بن علی(علیه السلام ) به همراه همسرش به شام، وی وضع حمل نمود و زيد نيز نوزاد را عیسی نام نهاد.

 

عیسی، از برترين اشخاص خاندان خود از نظر علم و تقوا و پرهيزگاری به شمار می رفت. او در مرام و مذهبش، با بصيرت و دانش بود. وی هم چنین از راويان حديث نيز به شمار می آمد و احادیثی از پدرش زيد بن علی فرزند امام زین العابدین سجاد، امام صادق(علیه السلام) فرزند امام باقر برادر زید، عبدالله بن محمد، سفيان بن مالک، مالک بن انس و دیگران روايت كرده است. پدر شهيد فخ(حسين بن علی بن حسن صاحب فخ: شهادت 8 ذی الحجه 169 ه.ق) درباره عیسی می گويد: در ميان ما هيچ كس بهتر از عیسی بن زيد نبود. عیسی شجاعت و دانش و تقوا را از پدران خويش به ارث برده بود و محمد(محمدبن عبدالله معروف به نفس زکیه) وصيت كرده بود كه پس از من، رهبری هوادارانم با برادرم ابراهيم و پس از او عیسی بن زيد باشد. چنين نيز شد و سپاه عیسی شكست خورد و پس از شكست، در كوفه و در منزل علی بن صالح بن حی پنهان شد و دختر او را به عقد خود درآورد و با او ازدواج نمود. عیسی بن زيد پس از سال ها زندگی مخفيانه، در زمان حكومت مهدی عباسی در كوفه به سال 169 قمری در شصت سالگی از دنيا رفت.

 

2- حسين بن زيد: حسين در سال 114 و يا 117 قمری در شام متولد شد. مادرش ام ولد، كنيه او ابوعبدالله و لقبش ذوالدمعه و ذوالعبره (صاحب اشک) بود. هنگام هفت سالگی، پدرش زيد به شهادت رسيد. امام صادق(ع) در تربيت و پرورش او نقشی به سزا داشت و به او علم و دانش و حكمت آموخت. حسین نيز استفاده های علمی زيادی از محضر عموزاده اش امام صادق برد و در شكل گيری شخصيت وی بسيار مفيد بود. از حسين روايت نيز نقل شده است. وی در باب مكارم اخلاق، نكاح، روزه، كفاره، قسم، نص بر ائمه اثناعشر، گزارش اعطای بیست هزار دينار‌ از مختار به امام زین العابدین سجاد(ع) و قبول آن توسط امام را نقل می کند. حاكم نيشابوری در مستدرک حديث ان الله يغضب لغضب فاطمه س را از حسين بن زيد نقل می نماید.

 

حسین بن زید به زهد و تقوا شهرت داشت تا جايی كه به او لقب صاحب اشک دادند. درباره اين لقب، از پسرش یحیی نقل كرده اند كه گفت: روزی مادرم از پدرم پرسيد كه سبب اين همه گريه ات چيست. پدرم جواب داد: كه آيا آن دو تير، برای من جای خوش حالی و سرور گذاشته است تا مرا از گريه باز دارد؟ مقصود وی از دو تير، یکی تيری بود كه زيد به واسطه آن به شهادت رسيد و ديگری تيری كه یحیی بن زيد را به شهادت رساند. حسين بن زيد از روات حديث و دارای كتاب است و نجاشی و شيخ توسی او را عنوان كرده اند و ابن حجر هم به اين نكته اشاره كرده و او را ستوده است. وی از نظر زبان و بيان و قلم و زهد و فضل و احاطه بر انساب و شناسایی افراد و تاريخ، از رجال بنی هاشم به حساب می آيد. وی به کمک ابراهيم و محمد، فرزندان عبدالله محض، شتافت و به همراه آنان جنگيد و پس از کشته شدن آن دو گریخت. او در آخر عمر، نابينا شد و لقب مكفوف را به او دادند. شايد همان گريه زياد، علت نابينایی وی بوده باشد. او در سال 140 قمری زندگی را بدرود گفت.

 

3- محمد بن زيد: محمد كوچک ترين فرزند زيد بن علی است. كنيه اش ابوجعفر و ابوعبدالله نيز گفته شده و مادرش كنيزی از اهل سند بود. درباره وی گفته اند: او به عالی ترين درجه فضيلت رسيده بود. محمد از نظر بيان و گرمی سخن، از مردان برجسته بنی هاشم به شمار می رفت. خطيب بغدادی در شرح حال او می نويسد: او در زمان خلافت مهدی عباسی، به بغداد آمد و در آن جا درگذشت. هم چنين می گوید: در قيام محمد بن عبدالله نفس زكيه، از جمله رزمندگان و فرماندهان لايق و از مبارزان بود و محمدبن عبدالله وصيت كرد كه اگر من كشته شدم، رهبر نهضت به عهده برادرم ابراهيم است و اگر ابراهيم كشته شد، عیسی بن زيد و محمدبن زيد، فرماندهی قيام را بر عهده بگيرند.

 

همچنین گفته اند که محمدبن زيد در نبرد فرزندان عبدالله محض شركت نكرد و لباس سياه، علامت بنی العباس پوشيد و نزد منصور دوانیقی رفت و مقام قربی پيدا كرد و باعث امان دادن برادرش حسن ذوالدمعه شد كه در قيام شركت كرده بود ذوالدمعه با اين امان نامه به مدينه آمد. محمد بن زيد به قدری بزرگوار و با گذشت بود كه دشمنان قسم خورده اش درباره او گفته اند: خدا می داند كه رسالتش را در كجا قرار دهد. حقاً كه شما نسل و ذريه پيامبريد. شيخ طوسی او را از جمله اصحاب حضرت امام صادق(ع) شمرده و سند هايی از او در سلسله روايات نقل كرده است.

 

4- یحیی بن زید: تعامل يحيی با امام صادق(ع) چندان در منابع تاریخی ذكر نشده و تاریخ نگاران، تنها به ذكر چند روايت از یحیی و چند حديث از امام صادق را بسنده كرده اند و نظريات نهایی خود را درباره تعامل امام صادق(ع) با یحیی بن زید بيان نموده اند. و به نظر می رسد كه این تعامل، بيشتر از اينها بوده است. یحیی در زمان پدر زید مانند یک سرباز، گوش به فرمان پدر بود و مانند شاگردی وفادار، امر او را اطاعت می کرد. بنابراين، تا زمانی كه قيام زيد مورد تأييد ائمه بوده، قيام یحیی نيز مورد تأييد است؛ زيرا قيام یحیی، ادامه راه پدر بنابر سفارش او بود. به همین دلیل، بعضی از متفکران شيعه كه قيام زيد را جنبشی شیعی دانسته اند، قيام یحیی را نيز ادامه قیام زید می دانند. بر اساس نظر یک نويسنده و بنا بر نقل یک گفتگو، نمی توان مذهب و اهداف قيام و انقلاب یک رهبر را کشف کرد. بعضی از نویسندگان، از گفت گوی یحیی با متوکل بن هارون، زیدی بودن یحیی را از یک گفت گوی ساده استنباط کرده اند. هرچند نويسندگان دیگری نیز از همين گفت گو، امامی بودن او را اثبات نموده اند. در مورد اجازه گرفتن یحیی از امام صادق(ع) درباره قیام خود، به نظر می رسد كه یحیی فرصت نکرد تا از امام اجازه بگیرد؛ زيرا جو خفقانی كه بعد از شهادت زيد در كوفه به وجود آمده بود، طرفداران و هواداران زيد نمی توانستند به آسانی تردد كنند، چه برسد به یحیی كه متهم رديف دوم قيام پدرش زيد بن علی است.

 

 

منابع:

- مقاله ای از ملیحه عابدینی از سایت "پژوهشکده باقرالعلوم.کام" یا "pajoohe.com ".

- برگرفته ای از "منتهى الآمال"، با تألیف مرحوم حاج شیخ عباس قمى.

- برگرفته ای از سایت "خراسان دیار کهن.کام" یا " khorasankhavari.blogfa.com".

- سایت محمد رضا افراز یا " katoul-afraz.persianblog.ir".

- سایت "شبکه اینترنتی نگاه.آی ار" یا "negahmedia.ir".

 

 

(پژوهش، گردآوری، تدوین و پیرایش از رضا زینتی- سروش آذرت- / 10 اردیبهشت ماه 1393 / 1 ماه مه 2014 میلادی)

 

.................. ................. ............... ............... ...........

 

با تشکر از ملیحه عابدینی از سایت "پژوهشکده باقرالعلوم.کام" یا "pajoohe.com "، و از سایت "خراسان دیار کهن.کام" یا " khorasankhavari.blogfa.com"، و از محمد رضا افراز یا " katoul-afraz.persianblog.ir"، و از سایت "شبکه اینترنتی نگاه.آی ار" یا "negahmedia.ir"، / سایت خانه و خاطره/ رضا زینتی(سروش آذرت)/ 10 اردیبهشت ماه 1393 / 1 مه 2014 میلادی)