با سلام.

به سایت خانه و خاطره خوش آمدید.

 

چهارشنبه سوری و اسطوره نوروزی آتش افروزی بر پشت بام خانه

 

چهارشنبه سوری سال 1392 در تهران؛

 

چهارشنبه سوری ، اولین جشن سال نو

شب "آخرین چهارشنبه" قبل از حلول سال نو که به چهارشنبه سوری معروف است ، آیین زیبا و خاطره انگیزی اجرا می شود. آتش افروزی ایرانیان (در محیط باز) در پیشانی نوروز از مراسم کهن است و تقریبأ تمامی جشنهای باستانی با آتش که فروغ ایزدی (روشنی ایزدی) است ، بدرقه و پیشباز میشوند.

 

در اوستا آمده است که: فروردین یا جشن نوروز هنگامی است که "فروهرها" یا "روان های پاک نیاکان"، بخاطر سرکشی بازمندگان(دیدار خانواده و اینکه چه کارها میکنند) ، از آسمان فرود آیند و ده شبانه روز در خان و مان پیشین خود بسر برند.

 

چهارشنبه یا یوم الارباغ نزد تازیان ، روزیست شوم و نحس

چهارشنبه سوری ایرانیان ، جشن برکناری ایرانیان از آسیب روز پلیدی

شادروان استاد ابراهیم پورداود محقق و پژوهشگر معروف دوران ایران باستان، پیرامون چهارشنبه سوری بر این باور است که : این آتش افروزی به شب آخرین چهارشنبه سال ، پس از سلطه تازیان (مسلمانان عرب) است ، چه ایرانیان شنبه و آدینه (جمعه) نداشتند (چون هفته نداشتند). هر یک از دوازده ماه نزد آنان بی کم و کاست سی روز بود و هر روز بنام یکی از ایزدان خوانده میشد ، چون "هرمزد روز" یا "بهمن روز" یا "اردیبهشت روز" و جز اینان روز چهارشنبه یا یوم الارباغ نزد تازیان روزی شوم و نحسی بود. این است که ایرانیان این آیین آتش افروزی پایان سال را به شب "آخرین چهارشنبه" که همان غروب سه شنبه باشد ، انداخته اند تا با پیش آمد سال نو ، از آسیب روز پلیدی برکنار مانند.

 

عید نوروزی 1391 در تاجیکستان؛

 

"منصور بن نوح سامانی" از سامانیان تاجیکی و آتش افروزی سوری سال 350 قمری

در کهن ترین اثری که از آتش افروزی سوری یاد شده است، تاریخ بخارا با ترجمه "ابو نصر احمد بن محمد بن نصرالقبادی" است که در سال 572 اسلامی، بفارسی برگردانیده شده و به برگزاری این جشن در نیمه اول سده چهارم قمری در دربار "منصور بن نوح سامانی" اشاره ای دارد : و چون امیر سدید "منصور بن نوح" به مُلک بنشست ، اندر ماه شوال سال سیصد و پنچاه فمری(350 ق.)، بجوی مولیان فرمود تا آن سرای ها را دیگر بار عمارت کردند و هر چه هلاکت و ضایع شده بود ، بهتر از آن بحاصل کردند و هنوز سال تمام نشده بود که چون شب سوری آمد چنانکه عادت قدیم است ، آتشی عظیم افروختند ...

 

از اینکه این جشن در سه شنبه شب گرفته میشود ، ازاین رو است که نزد ایرانیان چنانکه نزد بسیاری از گروه های هند و اروپایی (آریایی ها) شب پیش از روز بشمار می رود. در این مراسم مردم بوته ها و شاخه های درختان را در محل مناسبی آتش میزنند و از روی آن می جهند و در موقع جهیدن میگویند : زردی من از تو سرخی تو از من.

 

اولين جشن سال نو ، آتش افروزی بر بلندترين جای بام خانه

چهارشنبه سوری را می توان اولين جشن سال نو دانست كه قبل از رسيدن سال نو برگزار میشود و برپایی آن نشانه استقبال از سال نو بوده و به پايان آمدن سال كهنه را نيز خبر می دهد. برپایی اين جشن در چند صد سال اخير در گوشه و كنار اين مرز و بوم اهورایی ، به همراه آداب و رسوم خاص كه هر كدام نشان از باوری كهن دارد آنرا در خور تامل و توجه می سازد. از اين آداب و رسوم می توان به فالگوش نشینی ، كوزه شکنی ، قاشق زنی ، شال اندازی و بخت گشایی اشاره كرد.

 

از آنسوی زرتشتيان بويژه در يزد و روستاهای اطراف آن از ديرباز در آخرين ساعات سال كهنه و پيش از دميدن آفتاب در روز اورمزد از فروردين ماه به آتش افروزی بر بام خانه آنهم بلندترين جای بام می پردازند كه بر اساس نظر محققان و انديشمندان اين عرصه ، نشانگر استقبال از فروهرهای (ارواح) نياكان درگذشته دارد و اين آتش افروزی با برپایی آتش در شب چهارشنبه آخر سال نمی تواند بی ارتباط باشد هر چند تغييراتی در شيوه و اعتقاد به برگزاری آن رخ داده است.

 

چهارشنبه سوری ، اعتقادات عامه ، واژه شناسی

مراسم چهارشنبه سوری مراسمی است كه امروزه در شب آخرين چهارشنبه سال خورشيدی برگزار می گردد و با آتش افروزی و پريدن از روی آتش و گفتن اشعاری با مضمون: سرخی تو از من زردی من از توانجام می پذيرد.

 

اما توضيح واژگانی چهارشنبه سوری به اين صورت است كه واژه چهارشنبه كه یکی از ايام هفته بوده و چنانكه در كتاب المحاسن و الاضداد نوشته جاحظ بصری آورده شده: چهارشنبه در ادبيات عرب نحس و شوم عنوان شده است و همچنين در افواه و پندارهای عاميانه نيز چهارشنبه نامبارک گفته شده كه حتی سفر و عيادت مريض نيز در اين روز بد پنداشته شده و منوچهری سروده: چهارشنبه كه روز بلاست باده بخور     به ساتكين می بخور تا به عافيت گذرد.

 

براساس پندار عاميانه اين آتش افروزی شب چهارشنبه برای سپردن درد و غم و نا مبارکی های سال كهنه به آتش و شروع سالی نو بدون درد و غم با طلب سرخی و سلامتی و بی آلایشی از آتش انجام می شده و اين خود از همان شعر ذكر شده كه برخی ها هنگام پريدن از آتش بر زبان می آورند، نيز هويدا است.

 

نحوست شب چهارشنبه سوری در ادبیات عرب ، در آخرين چهارشنبه ماه صفر سال قمری

اين باور نحوست اين شب چهارشنبه سوری چنان رسوخی در اذهان دارد كه در برخی مناطق ايران از جمله نوروز آباد ايلام ، كاشان ، تويسركان ، چهارشنبه سوری را در آخرين چهارشنبه ماه صفر برگزار می کنند (بر اساس گاه شماری یا تقویم قمری) كه اين خود شايد همان دليل نحوست چهارشنبه ادبيات اعراب را موجه می نماید ولی وقتی در آخرين چهارشنبه سال در گردش خورشيدی برگزار می شود ، نمی تواند اين برگزاری فقط دليلش همين باور باشد.

 

قدمت چهارشنبه سوری

چهارشنبه سوری را برخی مرتبط به جشن نوروز به معنای "باز زایی طبيعت" دانسته و كار به ايرانی بودن آن نداشته ، نوروز را نه سنتی ايرانی بلکه بين النهرینی يا حداقل بومی آسيای غربی و يا بومی در خود ايران قبل از مهاجرت آرياییان می دانند و چنان كه ذكر شد عقيده دارند جشن چهارشنبه سوری به جهت استقبال از گرما انجام می پذيرد و برخی ديگر صرفأ چهارشنبه سوری به همراه جشن نوروز را ، جشنی فقط ايرانی دانسته و دلایلی بر برگزاری آن در بعد از اسلام از كتاب "تاريخ بخارا" با تاليف ابوبكر بن جعفر نرشخی (متوفی قرن چهارم هجری) میدانند که فبلآ ذکر شد. حال آنچه در اين بين مهم است ارتباط اين جشن با دين زرتشتی و زرتشتيان است.

 

چهارشنبه سوری پیش زرتشتيان

بازگشت فروهر های نیاکان برای دیدار ده روزه عزیزان خود

در اين خصوص بايد گفت كه زرتشتيان از ديرباز در پايان "چهره همسپد ميديم گاه" و سحرگاه روز بعد از آن (اورمزد و فروردين ماه) به جهت استقبال از سال نو و در ارتباط با فرود يا بدرقه فروهر درگذشتگان بر بام خانه آتش می افروختند كه اين خود باوری آیینی و اسطوره ای به همراه دارد و از ديرباز زرتشتيان اين مراسم را به انجام رسانيده اند.

 

باور زرتشتيان كنونی آن است كه در سپيده دم روز آتش افروزی ، فروهر و روان نياكان كه پنج روز پنجه يا به عبارتی با احتساب پنجه بزرگ و كوچک ، ده روز به ديدار فرزندان و خانه و كاشانه خويش و به مامن خود باز میگردند و پاشيدن آب و آويشن پس از آتش افروزی در سحرگاه یا در سپيده دم و قبل از طلوع آفتاب بر سراسر پشت بام خانه ، نشان از وداع با فروهر درگذشتگان دارد.

 

باور اسطوره ای آن است كه با آتش افروزی بر پشت بام هر خانواده به راهنمایی فروهرهای درگذشتگان خويش می پردازد تا به سرای خود فرود آيند و در ايام خوشی و سال نو در جوار اخلاف خود باشند.

 

جشن فروردينگان ، فرودگ

جشن فروردینگان كه جشن مخصوص روان و فروهر درگذشتگان است از آنان بصورت همگانی و مفصل تجليل می شود. شايان ذكر است كه در اوستا فروردين يشت پاره 9 آمده: فروهرهای (روان های) نیک توانای پاكان در هنگام همسپد ميديم از آسمان به سوی زمين فرود آيند و ده شب پی در پی از برای آگاهی يافتن از بازماندگان در اين جا به سر برند.

 

جشن بهار یا همسپد ميديم ، جشن آمدن فروهر ها

اما روانشاد استاد پورداوود معتقد است: آتش افروزی ايرانيان در پيشانی نوروز از آيين های ديرين است و شک نيست كه افتادن اين آتش افروزی به آخرين چهارشنبه سال پس از اسلام رسم شده چون ايرانيان شنبه و آدينه نداشتند... .

و روانشاد دكتر بهار نيز معتقد است : آتش افروزی و گذاشتن چراغ در كنار غذا بر پشت بام بواسطه جشن "آمدن فروهر" هاست ، تنها به اين طريق همه فروشی ها (فروهرها) می آيند نه یک تنه ، بلكه همه با هم و به کمک هم میآیند و از سيل های بهاری جلوگيری می كنند و می توانند اگر دشمنی بخواهد به بازماندگان صدمه رساند او را دفع كنند. جشن بهار را "همسپدميديم" می نامند كه جشن آمدن فروهر است و ايشان ذكر می كنند كه در گذشته هرگاه جنگ خیلی مهمی در پيش داشتند ، سعی می كردند كه جنگ را در بهار آغاز كنند ، چون فروشی ها (فروهرها) در بهار به ياری بازماندگان می آیند.("از اسطوره تا تاريخ"، از بهار، مهرداد، نشر چشمه 1381.)

 

نيز آتش افروزی بر بام ها ، جشن ستايش و تجليل از شهادت

دكتر كتايون مزداپور نيز آتش افروزی بر بام ها را به هنگام استقبال از نوروز پيش از بامداد اورمزد و فروردين ماه را برگرفته از امور مقدس دانسته و ريشه اين مراسم را كه در بين زرتشتيان و همچنين در روستاهای مختلف ايران و حتی خارج از ايران (روستاهای جنوب كشور رومانی) برگزار می شود ، را بهم مرتبط می داند و کلآ جوهره اصلی نوروز و جشن نوروز را چون روانشاد دكتر بها ر، جشن ستايش و تجليل از شهادت می داند و سمنوی نوروز و حلوای سن زرتشتيان را از لحاظ واژگانی از یک ريشه دانسته و آنرا نوعی حلوا برای شهيد میداند كه در اعتدال بهاری به دنيا باز میگردد.

روانشاد استاد فروشی در كتاب "جهان فروری"، از انتشارات كاويان 1367 صفحه 43؛ آورده است: اين آتش افروزی درست پيش از آغاز روزهای گاهانیک يا پنجه وه انجام می گرفته است زيرا ايرانيان بر آن بودند كه فروهرهای نياكان در آغاز اين روزها به زمين فرود می آيند و بركت و نیک روزی برای خاندان می آورند.

 

در همين روزها بود كه برای راهنمایی آنان به هنگام آغاز شب در بالای بام يا صحن خانه ها آتش می افروختند و مايه آتش را هم از آتشدان ويژه خانه فراهم می آوردند تا فروهرها راه خاندان خود را باز يابند و بسوی خانواده خود شتابند.

روانشاد دکتر بهار می پذيرد و معتقد است كه کلآ آيين های نوروزی جهانی اند و نمی توان آن را منحصر به قوم و ملتی خاص دانست. در همه جای دنيا برای جشن سال نو چيزهای مشترک وجود دارد ولی اسطوره نوروزی بين النهرين قديم ، محلی و بومی است یعنی مربوط به آن سرزمين است و از جایی دیگر گرفته نشده.

 

کردستان ایران؛

 

آتش افروزی در کردستان آریایی تبار ایران

در اينجا یک نمونه زنده برپایی آتش در شامگاه نوروز در شهر سنندج و در راستای همان آتش افروزی زرتشتيان بر بام خانه ها در سحرگاه روز اورمزد و فروردين ماه اشاره می شود كه از اعتقادات مردمان اين خطه در مورد بازگشت ارواح درگذشتگان از آسمان به زمين در روز نوروز حكايت می کند.

 

آقای عبدالله گروسی در مقاله جشن ها و آيين های نوروزی در مناطق ایران می نويسد: در شهر سنندج مردم اين شهر همانند تمامی مردم ده نشين و شهرنشين كرُِد از چند روز قبل به جمع آوری هيزم و سرشاخه های هرس شده درختان باغ ها بر پشت بام خانه های خويش اقدام می كنند.

 

شب نوروز سنندج کردستان

پس از فرو نشستن خورشيد در پشت كوه های بلند و دل انگيز آبيدر ، مردم به افروختن آتش بر فراز بام خود می پردازند. در اين هنگام چنانچه شخصی كه از گردنه صلوات آباد كه به شهر سنندج مشرف است به شهر بنگرد بر فراز تمامی بام ها لاله های سرخ و فروزان آتش كه برای استقبال از نوروز و ارواح درگذشتگان برپا می شود را مشاهده می كند كه اين مراسم همراه با شادمانی و نشاط افراد خانواده برپا می شود.

 

ايشان در پاورقی مقاله يادآور شده است كه برگزاری اين مراسم از طرف مردم كردستان ترک نشده و امروزه نيز همچنان در سراسر كردستان برگزار می شود.

 

نتیجه گیری ؛ پریدن از روی آتش در مقوله فرهنگ زرتشتی- ایرانی نیست

آنچه از جميع اين نظرات بر میآید و با وجود آيين آتش افروزی بر بام ها كه هنوز در بين زرتشتيان روستا نشين مرسوم است درباره چهارشنبه سوری میتوان نتيجه گرفت كه بن مايه اين جشن به آتش افروزی سحرگاه اورمزد و فروردين ماه بر می گردد كه يادآور پذيرایی و راهنمایی فروهر درگذشتگان است ، ولی اينكه اين آتش افروزی به شب چهارشنبه منتقل شده و با پريدن از روی آن اشعاری با مضمونی موهن سر می دهند، نمی تواند ربطی به زرتشتيان داشته باشد چون:

 

- اولا در گاه شماری زرتشتی باستانی ايران، شنبه و چهارشنبه وجود نداشته

- و نيز پريدن از روی آتش بی احترامی به یکی از چهار آخشيج مقدس (ايرانی- زرتشتی) محسوب می شود.

 

منابع:

- سایت "تفریحی. کام".

- سایت "شمال نیوز.کتم".

- برگزیده ای کوتاه شده از "نقش بر آب"، پیرامون دید و بازدید نوروزی از شادروان دکتر عبدالحسین زرین کوب و از "سایت برساد. کام"

- تصاویری از "هادی یزدانی".

 

 

(پژوهش، گردآوری، تدوین و پیرایش از آتوسا شهریاری)

 

.................. ................. ............... ............... ............

 

"شب یلدا شب زادروز میترا ، مهر یا مسیح / نوروز و دیدار از "زیارتگاههای زرتشتی" / "میلاد اشو زرتشت در 6 فروردین ماه برابر با 25 مارچ"، "دیدار ما در آتشکده" /

با تشکر از سایت های "تفریحی.کام"، "شمال نیوز.کام"، و از سایت "برساد.کام" و از بازماندگان زنده یاد شادروان دکتر عبدالحسین زرین کوب، و از هادی یزدانی، / سایت خانه و خاطره/ آتوسا شهریاری- رضا زینتی/ 25 اسفند ماه 1392 / خورشیدی و 1382 یزدگردی/ 16 مارچ 2014 میلادی/